Τι μας διδάσκει η ύφεση του 1929 για τη σημερινή κρίση κορονοιού
Του Σπυρίδωνα Στάλια.
Μια και είστε σπίτι διαβάστε την μεγαλη κρίση του 1929 για να καταλάβετε τι συμβαίνει σήμερα με αυτούς τους ζόμπι νεοφιλελεύθερους.
Τα χρόνια που προηγήθηκαν 1920-1929
‘Στην Αμερική σήμερα είμαστε πιο κοντά στον τελικό θρίαμβο επί της φτώχειας στην ιστορία της ανθρωπότητας και σε κάθε περιοχή της γης. Η φτώχεια εξαφανίζεται από ανάμεσά μας. Δεν έχουμε φθάσει ακόμη στον στόχο, αλλά μας δίνεται η ευκαιρία να προχωρήσουμε, με τις πολιτικές των τελευταίων οκτώ χρόνων, και σύντομα με τη βοήθεια του Θεού, θα φτάσει η λάμψη της ημέρας, όπου η φτώχεια θα έχει εξοριστεί από αυτό το Έθνος.’
Αυτά έλεγε σε ομιλία του, το Νοέμβριο του 1928, ο Herbert Clark Hoover (1874-1964), 31ος Πρόεδρος των ΗΠΑ. Αλλά ήλθε ο Οκτώβριος του 1929 και το όραμα του Προέδρου έσβησε άδοξα. Πράγματι τίποτα δεν φαινόταν να προδίκαζε ότι η Αμερική, 11 μήνες μετά, θα κατέρρεε από το ένα άκρο στο άλλο, όταν η ανεργία ήταν μόλις 3,2%. Δεν είναι εκπληκτικό;
Η μαγική ευημερία εξαφανίστηκε, σχεδόν εν μία νυκτί, καθώς οι άνθρωποι έχασαν την εμπιστοσύνη μετά τη συντριβή της Wall Street και η οικονομία γλίστρησε σε μια σκληρή ύφεση που έληξε δέκα χρόνια αργότερα με την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η δεκαετία του 1920, αντίθετα με ότι συνέβαινε στην Ευρώπη, ήταν για την Αμερική μια περίοδος τεράστιας άνθησης που έχει ονομαστεί ‘the roaring twenties’. Ήταν μια θορυβώδης περίοδος που χαρακτηρίζεται από ραγδαία αλλαγή του τρόπου ζωής των Αμερικανών, σε όλα τα επίπεδα, Τροφοδοτήθηκε από το εύκολο χρήμα, από ένα τραπεζικό σύστημα καζίνο, που ποτέ ξανά στην παγκόσμια ιστορία δεν είχε ξανασυμβεί.
Η μεταπολεμική ύφεση είχε ξεχαστεί και ο καθένας, μέσω των εύκολων πιστώσεων, έστηνε το δικό του πάρτι δαπανών και κατανάλωσης ανεβάζοντας έτσι τα κέρδη των εταιρειών σε εκπληκτικά επίπεδα.
Το ΑΕΠ αυξήθηκε μεταξύ των ετών 1920-1929 κατά 40%, η βιομηχανική παραγωγή αυξήθηκε κατά 70%, το κατά κεφαλή εισόδημα αυξήθηκε κατά 30%, η παραγωγικότητα στην βιομηχανία αυξήθηκε κατά 75% και τα εταιρικά κέρδη από το 1916 έως το 1925 κατά μέσο όρο αυξηθήκαν κατά $730 εκατ. ενώ από το 1926 έως το 1929 αυξήθηκαν κατά $1400 εκατ. Μεταξύ των ετών 1920-1929 τα κέρδη τριπλασιάστηκαν.
Η ανεργία ήταν το 1929 στο επίπεδο του 3,2%.
Στη δεκαετία του 1920, σημειώθηκε τεράστια κατασκευαστική δραστηριότητα σε σπίτια και στην αγορά γης με πιστώσεις ενώ σε αυτή την δεκαετία οι νέες ανακαλύψεις και εφευρέσεις, σχεδόν σε κάθε τομέα, η δυναμική βιομηχανία των ΗΠΑ τις μετέτρεψε σε ένα πλήθος νέων αγαθών (αυτοκίνητα, ψυγεία, πλυντήρια, πιάνα, ηλεκτρικές σκούπες, έπιπλα, ραδιόφωνα κα.) που εισήλθαν στη διαδικασία της παραγωγής και της κατανάλωσης.
Παρ’ ολ’ αυτά στην περίοδο αυτή, εκτιμάται ότι 75% των συνολικών πωλήσεων των αυτοκινήτων πραγματοποιήθηκε με πίστωση, το 85% έως 90% όλων των επίπλων, το 80% όλων των φωνόγραφων, το 75% των πλυντηρίων, οι ηλεκτρικές σκούπες κατά 65% επωλήθησαν με πίστωση, τα κοσμήματα κατά 25% , καθώς και το μεγαλύτερο μέρος του συνόλου των πιάνων, ραπτομηχανών, ραδιοφώνων, και ηλεκτρικών ψυγείων. Όλα επωλούντο με πιστώσεις και μετρητοίς μερικώς. Περίπου $140 εκατ. αξίας ειδών ένδυσης επωλούντο ετησίως με πίστωση όλο αυτό το διάστημα.
Το 1925 τα τραπεζικά καταναλωτικά δάνεια ανήρχοντο σε $1,8 δις ενώ το 1929 ανήλθαν σε $3 δις ενώ με τραπεζική πίστωση είχαν αγοραστεί τελικά καταναλωτικά προϊόντα ύψους $7 δις.
Το 1929 10.000.000 Αμερικανοί είχαν λογαριασμούς στην Wall Street όπου έβλεπαν τον πλούτο τους να αυξάνεται. Εάν κάποιος από το 1921 επένδυε $1000 κάθε χρόνο σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα μετοχών, το 1928 θα ήταν πλουσιότερος κατά $20.000. Ποσό εκπληκτικό για την εποχή του. Τον Ιούνιο, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1929 η τιμή των μετοχών ανήλθε όσο ανήλθε η τιμή τους όλο το 1928. Αν κάποιος στις αρχές του καλοκαιριού του 1929 είχε αγοράσει 100 μετοχές της Westinghouse τον Αύγουστο θα είχε διπλασιάσει τα χρήματα του. Όλοι έτρεχαν να αγοράσουν με 10% προκαταβολή και 90% με δανεισμό από τις Εμπορικές Τράπεζες, τις Επενδυτικές Τράπεζες και τις Χρηματιστηριακές Εταιρείες για να γίνουν πλούσιοι. Η φιλοσοφία να γίνω αμέσως πλούσιος είχε καταλάβει το Αμερικανικό Έθνος. Η τρέλα του πλήθους δεν είχε όρια.
Επιπροσθέτως τεράστιες κερδοσκοπικές επενδυτικές πυραμίδες οικοδομήθηκαν με πλήθος εταιρειών που ήσαν απλά ονόματα και λειτουργούσαν πάνω σε μια εταιρεία που παρήγαγε κάτι. Για παράδειγμα η Georgia Power and Light Co. ελεγχόταν από την Seaboard Corp. η οποία με την σειρά της ελεγχόταν από την Middle West Utilities η οποία ελεγχόταν από την Insull Utility Investement η οποία ελεγχόταν από την Corporation Security Company of Chicago, (η οποία κατά πάσα πιθανότητα θα ελεγχόταν από κάποια άλλη…). Από τις παραπάνω εταιρείες μόνον η Georgia Power παρήγαγε ηλεκτρισμό. Όλες οι άλλες παρήγαγαν μόνο χρηματιστηριακά κέρδη και κερδοσκοπικές ευκαιρείες. Και η αυτοκρατορία Insull ήταν μια από τις δώδεκα εταιρίες χαρτοφυλακίου (holding companies) που κατείχαν το 75% των εργοστασίων παραγωγής αγαθών κοινής ωφέλειας .
Στις φορολογικές εκθέσεις του Υπουργείου Οικονομικών, υπήρχαν 21 άτομα με ετήσιο εισόδημα πάνω από ένα εκατομμύριο δολάρια το 1921, 75 το 1924, και 207 το 1926. Υπήρχαν περίπου δεκαπέντε χιλιάδες εκατομμυριούχοι το 1927 και ένας δισεκατομμυριούχος, και το 1929 πριν την κρίση ήσαν 25000-30000 οι εκατομμυριούχοι.
Ο πληθυσμός των ΗΠΑ το 1920 ανήρχετο στα 105.710.620, ενώ αγρότες ήσαν 31.614.269. Αποτελούσαν το 27% του συνολικού εργατικού δυναμικού. Το 1919 η συνολική αγροτική παράγωγη ανήρχετο στα $21,4 δις. ενώ το 1929 η παραγωγή ανήλθε στα $11,8 δις. Το 1919 ο αγροτικός τομέας κατείχε το 16% του ΑΕΠ ενώ το 1929 μόνο το 9%. Το κατά κεφάλι εισόδημα όλων των Αμερικανών το 1929 ήταν $750 ενώ των αγροτών μόλις $273.
Η δεκαετία του ’20 δεν είχε ικανοποιητικά αποτελέσματα για του αγρότες της Αμερικής και ο μηχανισμός της ελεύθερης αγοράς δεν βοήθησε να αποτραπεί αυτό το γεγονός. Το τέλος της δεκαετίας βρίσκει τον αγροτικό τομέα χωρίς αγοραστική δύναμη. Τα ‘Σταφύλια της Οργής’ θα γραφόντουσαν λίγα καιρό μετά.
Στη βιομηχανία τα κέρδη από την υψηλή παραγωγικότητα του κεφαλαίου και της εργασίας φαίνεται ότι δεν πέρασε στους μισθούς των εργατών αλλά και ούτε και μέσω της μείωσης των τιμών. Η πτώση των τιμών λόγω της παραγωγικότητας ήταν 15% αλλά όχι αρκετή για να αναδιανείμει τα κέρδη της βιομηχανίας. Δεδομένου ότι το ελάχιστο εισόδημα για να ζήσει μια οικογένεια αξιοπρεπώς, ετησίως ήταν $2500 το 1929, εκείνη την ιδία χρόνια, το 71% του συνόλου των οικογενειών είχε εισοδήματα κάτω από $2500.
Ο πλούτος είχε κατανεμηθεί ως εξής στη δεκαετία του 1920.
Για το 1% του πληθυσμού ο πλούτος του είχε αυξηθεί κατά 75% και για όλο τον πληθυσμό μόλις κατά 9%, στα χρόνια 1920-1929. Το 80% των οικογενειών δεν είχε καθόλου αποταμιεύσεις το 1929, ενώ το 2,3% των οικογενειών κατείχε το 67% των συνολικών αποταμιεύσεων.
Η εικόνα της συγκέντρωσης της οικονομικής δραστηριότητας είναι εφιαλτική. Το 1% των Τραπεζών έλεγχε το 46% των τραπεζικών εργασιών, 200 βιομηχανικές εταιρείες έλεγχαν το 50% της παραγωγής, ενώ οι 200 μεγαλύτερες εταιρίες έλεγχαν το 22% του συνολικού πλούτου της χώρας.
Φαίνεται καθαρά ότι η ευμάρεια των ‘roaring twenties’ δεν είχε μια αίσθηση δικαιοσύνης για όλο τον πληθυσμό. Η απληστία και η φιλοδοξία ορισμένων ανθρώπων είχε επικρατήσει χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι η μονόπλευρη κατανομή του πλούτου θα είχε σοβαρή επίπτωση μετά για όλους. Αλλά συνήθως οι άνθρωποι δεν έχουν μνήμη την οποία και χάνουν παντελώς όταν την απληστία την δικαιολογούν θρησκευτικά και επιστημονικά.
Ποιό λοιπόν είναι το πρόβλημα που αναδεικνύεται μέχρι στιγμής; Η αποταμιεύσεις ήσαν μεγαλύτερες από τις επενδύσεις στην πραγματικη οικονομία. Η συσσώρευση χρηματικού πλούτου από τις τράπεζες και τους κεφαλαιούχους, που καρπώνονταν την υπερβάλλουσα παραγωγικότητα της εργασίας μέσω της αναδιανομής του εισοδήματος, δεν σήμαινε ότι θα γινόταν ροή δαπάνης στην παραγωγή και στις νέες επενδύσεις. Η Μεγάλη Ύφεση επήλθε γιατί τα κέρδη αλλά όπως και οι τραπεζικές πιστώσεις, κατευθύνοντα Wall Street οπου κτιζότανε ένα πλούτος μέσω χαρτιών που εξέφραζαν οτιδήποτε. Όταν ο πρώτος που καλείται να πληρώσει την δόση στην Τράπεζας που όφειλε, αλλα δεν μπόρεσε, γιατι η αύξηση των τιμών στο χρηματιστήριο δεν μπορούσε να τον καλύψει, η φούσκες άρχισαν να σκάνε η μια μετά την άλλη παρασύροντας σε βαθιά ύφεση και την πραγματική οικονομία. Έτσι φαίνεται Κατέρρευσε όμως η πραγματική οικονομία και μετά κατέρρευσε και το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ηταν μια αποτυχία της δημοσιονομικής πολιτικής να αντισταθμίσει την αποτυχία των ιδιωτικών επενδύσεων και την άνιση κατανομή του πλούτου. Το νεοκλασσικό υπόδειγμα διαλύθηκε.
Η οικονομική πολιτική από το 1929 έως το 1933. Περιμένοντας την αυτορρύθμιση
Τον Οκτώβριο του 1929 ο Πρόεδρος Hoover, που ήταν κατά τα άλλα ευγενής, δραστήριος και συμπονετικός άνδρας, έπρεπε να δράσει. Έδρασε με βάση το κυρίαρχο νεοφιλελεύθερο οικονομικό υπόδειγμα. Όπως απεδείχθη, ποτέ στην ιστορία του καπιταλισμού ηγέτης δεν βρέθηκε με τόσο φτωχές γνώσεις από μέρους της οικονομικής σκέψης για να αντιμετωπίσει μια τόσο μεγάλη κρίση.
Ασε την οικονομία να βρεί τον….δρόμο της!
Ο Υπουργός των Οικονομικών Andrew Mellon συνέστησε στον Πρόεδρο να υλοποιήσει το πρώτο δόγμα του κλασσικού υποδείγματος ‘άφησε την οικονομία να βρει τον δρόμο μόνη της’. Όπως γράφει στα απομνημονεύματα του ο Πρόεδρος Χούβερ ‘O κύριος Mellon είχε μόνο μια συνταγή. Διάλυσε την αγορά εργασίας, ρευστοποίησε τα αξιόγραφα, άφησε τους αγρότες μόνους τους, ρευστοποίησε την δημόσια περιουσία. Αυτό θα εξυγιάνει το σύστημα από την σαπίλα… Οι άνθρωποι θα εργάζονται σκληρότερα πράγμα που οδηγεί στην ενάρετη ζωή’. Ο Πρόεδρος ισχυρίστηκε ότι απέρριψε την πρόταση αυτή. Αλλά και αυτός δεν ήταν παρά ένα τέκνο του φιλελευθερισμού που θεωρούσε ότι κάθε κρατική παρέμβαση στην οικονομία θα είναι καταστροφική, αφού κάτι τέτοιο θα κατέστρεφε την ατομική πρωτοβουλία που ήταν ακρογωνιαίος λίθος των αμερικανικών αξιών. Έτσι έδρασε σύμφωνα με την επικρατούσα οικονομική σκέψη.
Παθιασμένα αγωνίστηκε όλα τα χρόνια που ήταν Πρόεδρος να έχει ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Αύξησε, σε περίοδο βαθιάς ύφεσης, όλους του φόρους, φορολόγησε τα φυσικά πρόσωπα με συντελεστές από 24% έως 63%. Αύξησε το φορολογικό συντελεστή επί των εισοδημάτων των επιχειρήσεων κατά 15% ενώ ο φόρος επί της ακίνητης περιούσιας διπλασιάστηκε. Απέρριψε κάθε ιδέα χρηματοδότησης κοινωνικών προγραμμάτων. Επίσης απέρριψε την πρόταση καταβολής επιδομάτων ανεργίας. Για να σταθεροποίηση τους εργατικούς μισθούς προσπάθησε να επαναπατρίσει 500.000 Μεξικανούς μετανάστες, σχέδιο που ολοκληρώθηκε το 1937. Για να εκτοπίσει τα ξένα προϊόντα από την αμερικανική αγορά επέβαλε δασμούς πράγμα που είχε σαν συνέπεια και άλλα κράτη να επιβάλουν δασμούς στις αμερικανικές εξαγωγές. Επειδή η κρίση είχε λάβει παγκόσμια διάσταση το μέτρο δεν απέδωσε αλλά, σε συνδυασμό με άλλα γεγονότα που επισυνέβησαν, το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα αποδιοργανώθηκε ακόμα πιο πολύ. Για να ενισχύσει τα Δημόσια Έργα και τις Ιδιωτικές Κατασκευές και τον Αγροτικό Τομέα ίδρυσε τον Οργανισμό Reconstruction Finance Corporation (FRS.), που θα χορηγούσε εξασφαλισμένα δάνεια. Ο Οργανισμός βρήκε τον δρόμο του πολύ αργότερα, υπό άλλες συνθήκες. Επίσης προέτρεψε τις μεγάλες τράπεζες να ενισχύσουν τις μικρές με δάνεια αλλά και εδώ η αποτυχία υπήρξε παταγώδης. Την ρευστότητα τους οι τράπεζες την κρατούσαν για τον εαυτό τους. Το QE δεν δούλεψε, όπως ποτέ δεν έχει δουλέψει. Τέλος το 1931 απαίτησε από τους συμμάχους του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου την καταβολή πολεμικών χρεών προς την Αμερική αλλά και αυτή η προσπάθεια έπεσε στο κενό. Ο Πρόεδρος είχε όρεξη να δράσει, αλλά όχι γνώση. Δρούσε στο πλαίσιο της φτωχής και λανθασμένης γνώσης της εποχής του.
Στη αρχές της δεκαετίας του 1930, ο αμερικανικός καπιταλισμός σχεδόν σταμάτησε να λειτουργεί και η οικονομία της ελεύθερης αγοράς όπως την περιέγραφε το επικρατούν υπόδειγμα απέτυχε να αυτορυθμιστεί.
Τα αποτελέσματα της πολιτικής Χούβερ
Η Αμερική έζησε μια πρωτοφανή ύφεση και κοινωνική αναστάτωση που δεν είχε προηγούμενο. Το ποσοστό ανεργίας από 3,2% στα τέλη του 1929 έφρασε στο ύψος του 25,2% το 1933 και παρέμεινε σε υψηλά επίπεδα έως την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Την ιδία εποχή 100.000 Αμερικανοί εργαζόμενοι έκαναν αίτηση μετανάστευσης για την πατρίδα του Ιωσήφ Στάλιν. Το πραγματικό ΑΕΠ από $203,6 δις κατρακύλησε στα $141 δις το 1933 ενώ οι επενδύσεις που το 1929 ήσαν $40,4 δις το 1933 κατέρρευσαν και ήσαν μόλις $5,3 δις.
Η Μεγάλη Πτώση της Wall Street του 1929 εξανέμισε περιουσιακά στοιχεία δισεκατομμυρίων δολαρίων. Οι αξίες στην χρηματιστηριακής αγοράς μειώθηκαν κατά 80%. Μεταξύ των ετών 1929 και 1933, δύο στις πέντε τράπεζες στην Αμερική πτώχευσαν, και έτσι εξανεμίσθηκαν $7δις χρήματα πελατών τους που είχαν αποκτηθεί με κόπο.
Συμπέρασμα
Το Κλασσικό Υπόδειγμα, ένα θαυμάσιο παράγωγο της εποχής του Διαφωτισμού, που ισχυρίστηκε ότι συνέλαβε την λειτουργία της οικονομικής ζωής ως Νευτώνειο Νόμο, απέτυχε παταγωδώς.. Απέτυχε να προβλέψει την κρίση, απέτυχε να ερμηνεύσει την κρίση και κατά συνέπεια απέτυχε να θεραπεύσει την κρίση.
Αλλά από ιστορικής άποψης αυτό έχει ίσως μικρότερη σημασία. Απέτυχε ως κοσμοθέαση, αφού τέτοιο ισχυρίστηκε ότι ήταν. Καθοδήγησε το ανθρώπινο γένος να πιστέψει ότι η οικονομική ζωή είναι προβλέψιμη, δηλαδή ντετερμινιστική.
Ο άνθρωπος, ον ανασφαλές από την φύση του, αρέσκεται το μέλλον του να προδιαγράφεται εντός ασφαλών ορίων. Αλλά φυσικά μια ματιά στην ιστορία αποδεικνύει την δραματικότητα της ζωής των ανθρώπων, ενός έκαστου και των κοινωνιών.
Η πρόβλεψη είναι αδύνατη. Αν είμαστε όντα κοινωνικά, είμαστε ακριβώς επειδή τίποτα δεν μπορούμε να προβλέψουμε. Είμαστε όντα πολιτικά για να μπορούμε μέσω της πολιτικής συνύπαρξης, να μπορούμε να ζούμε καλά.
Να μπορούμε όλοι μαζί, το άγνωστο και το αβέβαιο, να το αντιμετωπίζουμε με κοινούς θεσμούς. Στο τέλος η εφαρμογή του κλασσικού μοντέλου προκάλεσε κακό.
Τι κλασσικό υπόδειγμα αφαίρεσε από την ζωή μας, υπό τον επιστημονικό αλάνθαστο μανδύα του, την φιλοσοφική διάθεση να εγείρουμε ερωτήματα για το μέλλον μας. Να καθορίζουμε την πορεία μας. Από ‘επιστήμη’ κατάντησε ‘πίστη’ καίτοι προϊόν του Διαφωτισμού. Από τον Διαφωτισμό δεν πήρε την δυσπιστία. Ήλθε η στιγμή του Κέϋνς και του Ρούζβελτ.
Σπύρος Στάλιας, Οικονομολόγος
