Τι διδάσκει σήμερα το σχέδιο Ρούζβελτ που έφερε τέλος στην Ύφεση του 1929
Του Σπυρίδωνα Στάλια.
Από τις 8 Μαρτίου έως στις 16 Ιουνίου, οι ‘Πρώτες Εκατό Μέρες’, το Κογκρέσο ψήφισε δώδεκα απίστευτα νομοσχέδια για την εποχή εκείνη τα οποία αποτέλεσαν τη βάση του New Deal και άλλαξαν την μορφή του καπιταλισμού και την διακυβέρνησή του. Πολλά από τα νομοσχέδια που τότε ψηφίστηκαν ισχύουν ως σήμερα. Τα πλέον αξιοσημείωτα νομοσχέδια ήσαν τα εξής:
1) Την πρώτη εβδομάδα μετά την ορκωμοσία του, την κήρυξε ‘αργία’ για όλες τις τράπεζες της χώρας, τις έκλεισε, για να αποτραπεί η κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος. Με τις τράπεζες να είναι κλειστές, ο Ρούσβελτ έλαβε μέτρα για να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη του κοινού στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Όταν οι τράπεζες ξανάνοιξαν, μια εβδομάδα αργότερα, ο πανικός είχε τελειώσει.
2) Για να αποφύγει τον αποπληθωρισμό, ανέστειλε γρήγορα το κανόνα του χρυσού. Αυτό σήμαινε ότι το δολάριο δεν θα στηριζόταν πια στα αποθέματα χρυσού, πράγμα που επέτρεψε την Κυβέρνηση να εκτυπώσει χρήμα να χρηματοδοτήσει την οικονομία. Υποτίμησε με αλλά λόγια το δολάριο.
3) Ίδρυσε την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς το 1934 η οποία μέχρι σήμερα διαχειρίζεται τα θέματα των χρηματιστηριακών αγορά στις ΗΠΑ.
4) Ενίσχυσε τις αγροτικές επιδοτήσεις έτσι ώστε οι τιμές να είναι επαρκείς για την συνέχιση τις αγροτικής παράγωγης. Αυτό συνέβαλε στη μείωση των πλεονασμάτων των καλλιεργειών και αύξηση των τιμών.
5) Δημιούργησε 250.000 νέες θέσεις εργασίας σε εθνικά πάρκα και εθνικούς δρυμούς.
6) Ηλεκτροδότησε τον φτωχό Νότο.
7) Χρηματοδότηση την κατασκευή των δημοσίων έργων σε ολόκληρη τη χώρα, συμπεριλαμβανομένων σχολείων, νοσοκομείων, αεροδρόμιων, φραγμάτων, λιμανιών, ναυπήγηση πλοίων για το Πολεμικό Ναυτικό και οικοδόμηση αεροδρόμιων. To Περιοδικό ‘Inequality Project’ ed. by University of Texas, February 2009, σε ένα άρθρο του με τον τίτλο ‘Time for a New Deal’ του Mar. Auuerback, αναφέρει ότι στο διάστημα 1933-1939 μέσω της πολιτικής του New Deal ανακαινίστηκαν και κτίστηκαν 2.500 νοσοκομεία, 45.000 σχολεία, 13.000 πάρκα, 7.800 γέφυρες, 700.000 μίλια νέων δρόμων, η μεγάλη γέφυρα της Νέας Υόρκης Triborough και το Lincoln Tunnel, πολλά κτίρια κοινής ωφελείας (σπίτια για του φτωχούς) σε όλες τις πόλεις της Αμερικής, ενώ δαπάνησε τεράστια ποσά για το περιβάλλον και την τέχνη.
8) Τέλος θέσπισε πλήθος προγραμμάτων ανακούφισης του πληθυσμού, ενίσχυσε την Δημόσια Παιδεία και Υγεία, ίδρυσε τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης, το περιφημο εκτοτε Social Security, νομοθέτησε την ίδρυση συνδικάτων κα.
9) Ψηφίστηκε ο Ιστορικός Νόμος Γκλάς-Στίγκαλ. Τον Ιούνιο του 1933, ο Χένρυ Στίγκαλ, βουλευτής από την Αλαμπάμα, ο Κάρτερ Γκλάς γερουσιαστής από την Βιρτζίνια πέρασαν, συνεπικουρούμενοι από τον γερουσιαστή του Μίσιγκαν Άρθουρ Βάντεμπεργκ, ένα νόμο που άλλαξε ριζικά την λειτουργία της τραπεζικής δραστηριότητας παγκοσμίως. Ο νόμος αυτός, γνωστός διεθνώς ως Γκλάς-Στίγκαλ:
α) Επέβαλε στις Τράπεζες αυστηρούς κανονισμούς λειτουργίας με ελέγχους από την Κεντρική Τράπεζα κυρίως στην δημιουργία πιστώσεων.
β) Απαγόρευσε στις Τράπεζες να πωλούν ιδιωτικά χρεόγραφα γ) Απαγόρευσε στις Τράπεζες να έχουν οποιαδήποτε έμμεση ή άμεση σχέση με Χρηματοπιστωτικούς Οίκους – Επενδυτικές Τράπεζες που δραστηριοποιούνται στα Χρηματιστήρια και τέλος ιδρύθηκε
δ) Η Ομοσπονδιακή Εταιρία Ασφάλισης Καταθέσεων (FDIC). Με το άκουσμα της κατάθεσης προς ψήφιση ενός τέτοιου Νόμου, οι Τράπεζες και οι Τραπεζίτες στην Αμερική σήκωσαν επανάσταση.
Ποτέ στην οικονομική ιστορία των ΗΠΑ δεν είχε γίνει τέτοιο κακό. Κατηγόρησαν τον νόμο ως ‘παράλογο, αντιεπιστημονικό, άδικο και επικίνδυνο’, ενώ ταυτοχρόνως πτώχευαν στην Αμερική 4000 Τράπεζες και άλλες μερικές χιλιάδες στον υπόλοιπο κόσμο. Οι άνθρωποι έκαναν ουρές να πάρουν τα λεφτά τους, που τελικά τα έχασαν. Ο Ρούζβελτ αμύνθηκε του Νόμου, χαρακτηρίζοντας τους Τραπεζίτες υπόκοσμο. Παρ’ όλες τις αντιδράσεις ο νόμος ψηφίστηκε. Έγινε νόμος παγκόσμιος με την έννοια ότι υιοθετήθηκε από όλα τα Κράτη του κόσμου. Το τραπεζικό σύστημα από Καζίνο έγινε τραπεζικό σύστημα. Με τον νόμο αυτό πορευτήκαμε ως το 1999. Από τότε που ίσχυσε δεν πτώχευσε καμία Τράπεζα και ουρά έξω από Τράπεζα, να πάρει ο κόσμος τα λεφτά του, δεν δημιουργήθηκε. Η ανάπτυξη στηρίχτηκε πάνω σε αυτό τον νόμο. Η αναρχία της ανεξέλεγκτης τραπεζικής λειτουργίας, που είχε οδηγήσει σε παγκόσμια κρίση το 1929, στο Ναζισμό, στον Εμφύλιο της Ισπανίας, στην πτώχευση και στην 4η Αυγούστου στη Ελλάδα, σε ύφεση την Αγγλία και την Γαλλία, σε πολιτική αστάθεια όλη την Ευρώπη, και στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, φάνηκε πως είχε σταματήσει ανεπιστρεπτί. Με την κατάργηση του το 1999 σηματοδοτήθηκε η κρίση του 2008.
10) Ίδρυσε της Ομοσπονδιακής Εταιρίας Ασφάλισης Καταθέσεων και έτσι οι τραπεζίτες έγινα υπεύθυνοι. Ο υπεύθυνος τραπεζίτης αναγκάστηκε να επιβλέπει τον ανεύθυνο τραπεζίτη.
11) Ένα από τα επιτακτικά προβλήματα που είχε να αντιμετωπίσει ήσαν τα δάνεια που αφορούσαν σε αγορές κατοικιών που είχαν κτιστεί και αγοραστεί στην δεκαετία του 1920 από την μεσαία τάξη της Αμερικής. Λόγω της κρίσης δεν μπορούσαν πια να αποπληρώσουν τα δάνεια τους στις τράπεζες. Πάνω από ένα εκατομμύριο οικογένειες θα έβγαζαν στο δρόμο οι τράπεζες. Βέβαια ποτέ δεν θα έπαιρναν πίσω τα κεφάλαια που είχαν δανείσει, η αγορά ακινήτων με την σειρά της θα τιναζόταν στον αέρα και τα Δικαστήρια για χρόνια θα έλυναν διαφορές.
Το Κογκρέσο τότε ψήφισε τον Νόμο Επαναχρηματοδότησης Κατοικιών και μέσω αυτού του Νόμου ιδρύθηκε η κρατική εταιρεία Επαναχρηματοδότησης Δανείων Ιδιωτικών Κατοικιών (HOLC) . Το πρωταρχικό καθήκον αυτής της Εταιρείας ήταν να σταματήσει τις κατασχέσεις σπιτιών από τις τράπεζες από την μια, και να διασώσει και τα ενυπόθηκα δάνεια των τραπεζών από την άλλη. Η HOLC έκανε θαυμάσια δουλειά. Πήρε πάνω από ένα εκατομμύρια δάνεια από τις τράπεζες με ομόλογα του κράτους σε μια ορισμένη τιμή, τα επεξέτεινε σε διάρκεια από 30 έως 40 χρόνια, όρισε επιτόκια χαμηλού ύψους, όρισε τις δόσεις για τα πρώτα χρόνια έως εκεί που μπορούσε ο ιδιοκτήτης να καταβάλει ως ποσό αποπληρωμής, Στην περίπτωση που ο ιδιοκτήτης δεν μπορούσε να καταβάλει ένα λογικό τοκοχρεολύσιο του το νοίκιαζε με μηνιαίο τίμημα αυτό που μπορούσε να καταβάλει- έτσι η κατοικία προστατεύονταν από βανδαλισμούς – έως ότου η ΗΟLC εύρισκε αγοραστή στον οποίο και παρέδιδε μετά την κατοικία. Ο προηγούμενος ιδιοκτήτης και νυν ενοικιαστής δεν χρεώσταγε τίποτα, αποχωρούσε ή έμενε ενοικιαστής με τον νέο ιδιοκτήτη. Η HOLC τα έσοδα της τα μετέτρεπε σε τίτλους που πωλούσε στο κοινό και είχε διαρκή ρευστότητα. Η Εταιρεία αυτή έκλεισε το 1951 με κέρδη αφού είχε σώσει, δάνεια, ιδιοκτησία, και την αγορά ακινήτων.
12) Παραγωγικότητα, μισθοί, κέρδη: ‘Αυξήστε την παραγωγικότητα για να πληρώστε τους μισθούς ή αλλοιώς παραιτηθείτε από τις επιχειρηματικές σας θεσεις. Οι επιχειρήσεις που μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτή την θέση (που θα αυξήσει ταυτόχρονα και τα κέρδη σας) θα επιβιώσουν, άλλες που δεν μπορούν θα πεθάνουν και άλλες θα τις αναπληρώσει το κράτος’ Φράνκλιν Ρούζβελτ
Όταν αυτό το ξεστόμισε ο Προεδρος Ρούζβελτ σαν φάρμακο εξόδου από την κρίση του 1929, ολοι οι επιχειρηματίες που τον άκουσαν τον μίσησαν και ακόμα τον μισούν. Γι αυτούς ο μισθός ήταν και είναι στοιχείο κόστους και ποτέ δεν τους περνάει από το μυαλό ότι ο μισθός είναι το μεγαλύτερο μέρος της ζήτησης, της κατανάλωσης.
Ας σκεφτούμε κατ’ αναλογία, όπως σε πολλά θέματα της ζωής σκεφτόμαστε κατ’ αυτό τον τρόπο, προϊον της κλασσικής διαλεκτικής. Ας υποθέσουμε το ΑΕΠ σαν μια πίτα, όπου η αναλογία είναι κατανάλωση/μισθοί 75% και 25% κέρδη. Αν η πίτα την επόμενη χρονιά αυξηθεί, λογω αύξησης της παραγωγικότητας, τότε και οι μισθοί θα αυξηθούν και τα κέρδη, διατηρώντας ανέπαφη την αναλογία κατανάλωση/μισθοί 75% και 25% κέρδη. Αν δε υποθέσουμε ότι οι τιμές σε ποσοστό αυξάνουν πιο πολύ απ’ ότι οι μισθοί, τα κέρδη θα αυξηθούν πιο πολύ απ’ ότι οι μισθοί. Et voila! Άρα και οι μισθοί μπορούν να αυξηθούν και τα κέρδη.
Αυτή η απλή κεϋνσιανή σκέψη ουσιαστικά ποτέ δεν έγινε αποδεκτή από τις επιχειρήσεις ως σήμερα, και αυτό είναι έκδηλο στην ευρωζώνη οπου η μείωση των μισθών των εργαζομένων είναι το κυρίαρχο μέσο ανάπτυξης και αύξησης της ανταγωνιστικότητας. Στην Αμερική η αντίσταση των τραπεζιτών, των κεφαλαιούχων και των επιχειρηματιών ηταν τεράστια για να δεχτούν τον λόγο του Ρούζβελτ, ο οποίος δεν κώλωσε, και για να την επιβάλλει επέτρεψε με νόμους αυστηρούς την ίδρυση ισχυρών εργατικών συνδικάτων και με άλλους νόμους που ψήφισε στο Κογκρέσο αλλά και με ισχυρή πίεση από τα ΜΜΕ, όταν οι δημοσιογράφοι ήσαν γραμματιζούμενοι και δημοσιογράφοι.
Το παραπάνω είναι ένα παράδειγμα πολιτικής πράξης για πολιτικούς που γνωρίζουν, νοιάζονται, ξέρουν να διοικούν εφ όσον διοικούν και όχι αν νομίζουν ότι διοικούν.
Σκοπός μας εδώ δεν είναι βεβαία να παρακολουθήσουμε όλο το έργο του Προέδρου Ρούσβελτ αλλά να καταδείξουμε πως η ανάγκη φέρνει στην επιφάνεια λογικές, πράξεις και ενέργειες που ως τότε θα ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθούν αν οι άνθρωποι έμεναν προσκολλημένοι σε αυτά που πίστευαν ότι γνώριζαν.
Συμπέρασμα
Ο Ρούσβελτ με το πολιτικό του αισθητήριο και τον πολιτισμό που τον διέκρινε έφερε την πολιτική στην επιφάνεια με την πλευρά της ζήτησης και άλλαξε πλήρως την αντίληψη για την διακυβέρνηση μιας δυτικής δημοκρατίας.
Ο κόσμος ως εκείνη την εποχή ήταν άκαμπτος, με την έννοια ότι τα οικονομικά της προσφοράς δημιουργούν λήθαργο στην πολιτική σκέψη. Το Νιού Ντίλ, η νέα διακυβέρνηση, δεν ήταν εκείνη την εποχή ένα προκαθορισμένο πρόγραμμα που είχε πίσω του την θεωρία. Η θεωρία ήρθε σε λίγο από τον Κέϋνς.
Η οικονομία της ζήτησης έχει το προσόν να είναι ευλύγιστη πράγμα που ο Ρούζβελτ και οι δικοί του το είχαν αντιληφθεί και αναζητούσαν λύσεις στο βλέποντα και κάνοντας. Αλλά και αυτό δεν ήταν αρκετό. Το όραμα του ο Πρόεδρος το εξηγούσε με τις ‘κουβέντες δίπλα στο τζάκι’, με τις αλησμόνητες σε ολόκληρο τον αμερικανικό λαό ραδιοφωνικές του εκπομπές.
Εκεί έλεγε τι σκόπευε να κάνει και στο όνειρο έκανε συμμέτοχους τους φτωχούς και την μεσαία τάξη και έκανε τους πολίτες να νοιώθουν ότι η Αμερική είναι δική τους και αυτοί μετράνε. ‘Ηe included the excluded’ και έτσι κράτησε ενωμένη μια μεγάλη ήπειρο σε δύσκολους καιρούς, ενίσχυε την δημοκρατία και απέκλεισε τα φασιστικά και ολοκληρωτικά κινήματα που είχαν τότε μεγάλη απήχηση στην Ευρώπη όπως και μεταγενέστερα, ως σήμερα.
Ο Ρούζβελτ έδειξε ότι υπήρχε και άλλος δρόμος και όχι ο μοναδικός της λιτότητας που τότε και σήμερα μας υποδεικνύουν τραπεζίτες και πολιτικοί κουνώντας μας το δάχτυλο και φοβίζοντάς μας. Ο Ρούζβελτ στο φόβο των κλασσικών αντιπαρέθεσε, στην θρυλική του ομιλία στις 4 Μαρτίου του 1933 όταν ορκίστηκε Πρόεδρος, τις φράσεις ‘Το μονό που έχουμε να φοβηθούμε είναι ο ίδιος ο φόβος – ο ανώνυμος, παράλογος, αδικαιολόγητος, τρόμος που παραλύει κάθε προσπάθεια να μετατρέψουμε την υποχώρηση σε επίθεση’.
Ο πρόεδρος Ρούζβελτ επανεξελέγη για τρίτη θητεία τον Νοέμβριο του 1940 και το 1941 η Αμερική ενεπλάκη στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το δημόσιο χρέος από 31% που ήταν πριν το πόλεμο το 1945 είχε φθάσει στο υψος του 119% και η ανεργία στο 2%. Μετά από λίγα χρόνια το δημόσιο χρέος έπεσε στο 40%. Δεν υπήρχε λόγος το Δημόσιο να κάνει επενδυτικές δαπάνες.
Η πολιτική του Ρούζβελτ επιβεβαίωσε την θεωρία του Κέϋνς. Όταν η οικονομία πάσχει από ύφεση και ανεργία επειδή οι καταναλωτές δεν δαπανούν και οι επιχειρηματίες δεν επενδύουν τότε το κράτος πρέπει να γίνει και καταναλωτής αλλά κυρίως επενδυτής με στόχο την αποκατάσταση της πλήρους απασχόλησης οσοδήποτε δημόσιο χρέος και αν δημιουργηθεί. Το κράτος δεν είναι ο τελευταίος δανειστής μόνο για να σώσει τις τράπεζες αλλά είναι και ο τελευταίος καταναλωτής και επενδυτής για να σώσει τον λαό.
Ο John Maynard Keynes (1883 – 1946), έγινε ο ιδανικός φιλόσοφος που στήριξε τον ‘καθοδηγούμενο καπιταλισμό’, μέσα από την Πολιτική του Οικονομία, με την οποία ζήσαμε και προοδεύσαμε, ως Δύση, έως το 1980 περίπου.
Σπύρος Στάλιας, Οικονομολόγος
Photo By LordHarris at English Wikipedia
