18 Χρόνια μετά τον Πόλεμο στο Αφγανιστάν

Της  Άντας Καλλιτέρη.

Στις 7 Οκτωβρίου 2001, Αμερικανικές και Βρετανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν τις πρώτες αεροπορικές επιθέσεις κατά της Καμπούλ και άλλων μεγάλων πόλεων του Αφγανιστάν. Στόχος των δύο κυβερνήσεων, οι οποίες αργότερα συνεργάστηκαν τόσο με τα υπόλοιπα μέλη του ΝΑΤΟ, όσο και με πολλά άλλα συμμαχικά κράτη, ήταν αφενός, η σύλληψη των μελών της al-Qaeda, και αφετέρου, η απομάκρυνση των Ταλιμπάν από την εξουσία. Παρά το γεγονός ότι ο πρώτος στόχος ήταν ανεπιτυχής σε γενικές γραμμές, το καθεστώς των Ταλιμπάν κατέρρευσε μετά σε δύο μήνες. Αυτό ήταν το πρώτο- και σχετικά σύντομο, όπως αργότερα έγινε κατανοητό- κεφάλαιο του Πολέμου στο Αφγανιστάν. Η «Επιχείρηση Διαρκής Ελευθερία», σύμφωνα με την αρχική κωδική ονομασία της, αποτελεί πλέον τον μακροβιότερο πόλεμο στην ιστορία των ΗΠΑ, έχοντας κοστίσει τουλάχιστον $975 δισεκατομμύρια κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαοχτώ χρόνων.

Ποιος νίκησε στο Αφγανιστάν;

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι όσο περνούν τα χρόνια, η συνολική επιτυχία της Αμερικανικής εισβολής φαίνεται να είναι αντιστρόφως ανάλογη με το συνεχώς αυξανόμενο κόστος: Όπως προαναφέρθηκε, τα περισσότερα μέλη της al-Qaeda πρόλαβαν να εγκαταλείψουν τις βάσεις τους πριν την άφιξη των συμμαχικών στρατευμάτων. Σύμφωνα με τα στοιχεία που γνωστοποιήθηκαν αρκετά χρόνια αργότερα, ο Σαουδαραβικής καταγωγής Osama bin-Laden κρυβόταν στο Πακιστάν. Αντίστοιχα, χιλιάδες μέλη της al-Qaeda διασκορπίστηκαν σε διάφορες χώρες της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής, όπου συνεχίζουν να τρομοκρατούν τους τοπικούς πληθυσμούς. Αντίθετα με τα όσα ήλπιζαν οι υποστηρικτές του «Πολέμου κατά της Τρομοκρατίας», η al-Qaeda σήμερα εμφανίζεται πολύ πιο ισχυρή από την al-Qaeda το 2001: όχι μόνο υπάρχουν πολλά περισσότερα μέλη τα οποία δραστηριοποιούνται σε μία μεγαλύτερη έκταση, αλλά το παράδειγμα της al-Qaeda ακολουθείται πλέον από πολλές άλλες εξτρεμιστικές οργανώσεις, οι οποίες επιχειρούν ταυτόχρονα να αποκτήσουν τον έλεγχο τοπικών βάσεων και να επιτεθούν σε συγκεκριμένους πολιτικούς στόχους. Παρά το γεγονός ότι ο Osama bin-Laden πέθανε, η τρομακτική κληρονομιά του συνεχίζει να εξαπλώνεται.

Από την άλλη πλευρά, η πορεία των Ταλιμπάν αποτελεί ένα από τα πιο καταφανή παραδείγματα κάκιστου σχεδιασμού από τους Αμερικανούς. Οι Ταλιμπάν έχασαν τον έλεγχο της κυβέρνησης στο Αφγανιστάν το 2001, αλλά ουσιαστικά δεν έχασαν την ισχύ τους. Η επιβίωση των Ταλιμπάν, οι οποίοι σήμερα αποτελούν έναν από τους βασικούς- αν όχι τον σημαντικότερο- πολιτικούς παίκτες, σήμανε την σιωπηρή αποδοχή τους από τη διεθνή κοινότητα. Αρκετά πολιτικά στελέχη και αναλυτές σήμερα παραδέχονται ότι η συμμετοχή των Ταλιμπάν θεωρείται απαραίτητη για οποιαδήποτε βιώσιμη μορφή κυβέρνησης. Αναμενόμενα, μία τέτοια εξέλιξη δεν είναι αποδεκτή από όλους. Τόσο η κεντρική Αφγανική ηγεσία, όσο και οι κοινωνικές ομάδες που υπέφεραν εξαιτίας των Ταλιμπάν ανησυχούν για το τι ακριβώς θα σηματοδοτήσει η επιστροφή τους. Σε κάθε περίπτωση, οι Ταλιμπάν του σήμερα έχουν διασφαλίσει αυτό που δεν είχαν το 2001: τη διεθνή «νομιμοποίηση» μέσω της αναγνώρισης. Εκτός αυτού, η ενδυνάμωση των Ταλιμπάν εμπνέει άλλες εξτρεμιστικές ομάδες ή κυβερνήσεις- παρίες που ελπίζουν ότι αργά ή γρήγορα θα ενσωματωθούν και εκείνες στα διεθνή fora.

Το ντόμινο της επιπτώσεων

Δυστυχώς, η αποτυχία του Πολέμου στο Αφγανιστάν δεν περιορίστηκε μόνο στους προαναφερθέντες στόχους. Αντιθέτως, οι συνέπειες του πολέμου και όσων ακολούθησαν, βρίσκονται πίσω από μία σειρά προβλημάτων που κυριαρχούν στη σημερινή ατζέντα. Το πρώτο ζήτημα σχετίζεται άμεσα και με την Ελλάδα. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ, οι Αφγανοί είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος πληθυσμός προσφύγων με 2.7 εκατομμύρια, ξεπερνώντας το 10% των προσφύγων παγκοσμίως. Παρομοίως, οι Αφγανοί συνιστούν τη δεύτερη μεγαλύτερη κατηγορία αιτούντων άσυλο από κράτη- μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επί τούτου, οφείλει να αναφερθεί και ένα από τα πιο δημοφιλή σχόλια στην Ελληνική τηλεόραση: «Οι Σύριοι αναγκάζονται να έρθουν στην Ευρώπη επειδή έχουν πόλεμο. Οι Αφγανοί γιατί έρχονται;» Όσον αφορά στην κοινή γνώμη, αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει πόλεμος στο Αφγανιστάν. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει αυξημένη βία. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Uppsala Conflict Data Program, το οποίο καταγράφει όλα τα περιστατικά βίας παγκοσμίας, το 2018 υπήρξαν 26888 θάνατοι στο Αφγανιστάν κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων, με τους 1857 να είναι επιβεβαιωμένοι άμαχοι. Με άλλα λόγια, στο Αφγανιστάν σκοτώνονται 5 άμαχοι άνθρωποι την ημέρα.

Μία άλλη πτυχή του Πολέμου στο Αφγανιστάν είναι ο ρόλος των περιφερειακών παικτών, και ιδιαίτερα του Ιράν. Αντίθετα με το τι θα περίμεναν ορισμένοι, η κυβέρνηση του Ιράν βοήθησε την Αμερικανική εισβολή του Αφγανιστάν χωρίς κάποιο διπλωματικό αντάλλαγμα. Αυτό συνδεόταν τόσο με την πολυετή διαμάχη ανάμεσα στους Ταλιμπάν και τους Αφγανούς συμμάχους του Ιράν, όσο και τη διαχρονική εναντίωση της Τεχεράνης έναντι κάθε Σουνιτικού εξτρεμισμού. Εντούτοις, λίγους μήνες αργότερα ο Πρόεδρος Bush κατάφερε να υπονομεύσει τις διμερείς σχέσεις τοποθετώντας την Τεχεράνη στον «Άξονα του Κακού» μαζί με τη Βόρεια Κορέα και το Ιράκ. Φυσικά, η Τεχεράνη όχι μόνο δεν συνδεόταν με τον Saddam Hussein, αλλά είχε περισσότερους λόγους να επιθυμεί την απομάκρυνσή του: κατά τον πόλεμο Ιράν- Ιράκ, οι Ιρακινές δυνάμεις χρησιμοποίησαν χημικά όπλα εναντίον των Ιρανών. Σε αντίθεση με τα υποτιθέμενα όπλα του 2003, η Αμερικανική ηγεσία δεν έλαβε θέση, αλλά συνέχισε να στηρίζει τον Saddam. Η ακόλουθη εισβολή του Ιράκ, επιβεβαίωσε μία από τις εντονότερες ανησυχίες των Ιρανών, ότι δηλαδή οι ΗΠΑ μπορούν και να αγνοήσουν τους διεθνείς κανόνες προκειμένου να διατηρήσουν τον ρόλο τους στη Μέση Ανατολή.

Η πιο «αόρατη» συνέπεια του Πολέμου στο Αφγανιστάν είναι εκείνη που ενδεχομένως απειλεί την ασφάλεια εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως. Η καλλιέργεια παπαρούνας και η παραγωγή οπίου ήταν ένα διαχρονικό πρόβλημα στο Αφγανιστάν. Ωστόσο, η πτώση των Ταλιμπάν, και η ανάγκη τους για συνεχόμενη ροή πόρων, σήμανε τη ραγδαία αύξηση της παραγωγής και του λαθρεμπορίου. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, παρά τις προσπάθειες των Αμερικανικών και Αφγανικών δυνάμεων, η καλλιέργεια και παραγωγή του οπίου παρουσιάζει ανησυχητική αύξηση κάθε ετησίως. Η ηρωίνη που προέρχεται από Αφγανικές πηγές αγγίζει το 90% της παγκόσμιας κυκλοφορίας, κατέχοντας το 95% της Ευρωπαϊκής αγοράς. Σε αντίθεση με άλλες μεγάλες αγορές, η ηρωίνη που εντοπίζεται στις ΗΠΑ προέρχεται κυρίως από την Κεντρική και Νότια Αμερική. Ευτυχώς, οι θάνατοι που συνδέονται με τη χρήση ναρκωτικών στην Ελλάδα έχουν μειωθεί την τελευταία δεκαετία, η ηρωίνη όμως παραμένει η πιο δημοφιλής ουσία.

Αυξάνεται η Ελληνική παρουσία στο Αφγανιστάν;

Η Ελλάδα, όπως και τα άλλα μέλη του ΝΑΤΟ, είχε συνεισφέρει με στρατιωτικό προσωπικό στο Αφγανιστάν. Από το 2002, και για περισσότερο από μία δεκαετία, οι Έλληνες αξιωματικοί προσέφεραν σημαντικές υπηρεσίες, όπως ιατρική φροντίδα και τεχνική υποστήριξη στην προσπάθεια ανασυγκρότησης της χώρας. Αν και η πλειοψηφία των Ελλήνων που συμμετείχαν στον ΝΑΤΟϊκό σχεδιασμό έχουν επιστρέψει, το 2018 υπήρχαν κινήσεις για εκ νέου αύξηση της Ελληνικής παρουσίας. Όπως καταδεικνύουν τα πιο πρόσφατα στοιχεία του ΝΑΤΟ, 12 Έλληνες αξιωματικοί βρίσκονται επί του παρόντος στο Αφγανιστάν. Η περαιτέρω αύξηση της Ελληνικής συμμετοχής κρίνεται μάλλον επικίνδυνη, καθώς ο πόλεμος δεν φαίνεται να τελειώνει σύντομα.

Παρά τις προσπάθειες για διαπραγματεύσεις των ΗΠΑ και άλλων διεθνών εταίρων με τους Ταλιμπάν, η κατάσταση παραμένει εξαιρετικά δυσχερής. Από τη μία, οι Ταλιμπάν ακολουθούν συχνά μία μαξιμαλιστική λογική, μη αναγνωρίζοντας τις κεντρικές κυβερνήσεις και αρνούμενοι να αποδεχθούν τις δημοκρατικές διαδικασίες. Από την άλλη, η Αμερικανική ηγεσία εμφανίζεται να μην έχει συνεκτική στρατηγική, καθώς ενώ συχνά εκφράζεται η επιθυμία- αν όχι αναγκαιότητα- αποχώρησης από το Αφγανιστάν, ταυτόχρονα διατηρείται μία σκληρή ρητορική έναντι των Ταλιμπάν. 18 χρόνια μετά την έναρξη του «Πολέμου στο Αφγανιστάν» δεν έχει ακόμα καταστεί σαφές ποιο ήταν το τελικό αποτέλεσμα. Το σίγουρο είναι ότι δύσκολα μπορεί κανείς να πει ότι το Αφγανιστάν του 2019 είναι πιο ασφαλές από το Αφγανιστάν του 2001.

Η Αντα Καλλιτέρη, είναι πτυχιούχος του Τμήματος Διεθνών, Ευρωπαϊκών και Περιφερειακών Σπουδών, Πάντειο Πανεπιστήμιο

new-economy.gr

Φωτο: Majid Korang beheshti on Unsplash

  •  
    9
    Shares
  •  
  •  
  • 9
  •