Μπορεί η μυστηριώδης ‘Εδαφική Ατζέντα 2020’, να γίνει φάρμακο για την κατεστραμμένη Ευρώπη;

Της Χριστίνας Μπαρμπαρούση.

Κάποια χρόνια πριν, ουδείς θα μπορούσε να προβλέψει, πως θα ερχόταν η ημέρα όπου η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα παραδεχόταν, ότι δεν υπάρχει μαγικό κουμπί ανάπτυξης (και μάλιστα κοινό) για όλα τα κράτη–μέλη και ότι δεν φταίνε τα ίδια για την υπανάπτυξή τους, επειδή δεν πατούν αυτό το κουμπί. Η σπουδαία διαπίστωση όμως βρίσκεται κάτω από το κουμπί, όπου φαίνεται ότι υπάρχουν επαρκείς για την ανάπτυξη πόροι, που πρέπει απλώς να ενεργοποιηθούν για την προσέλκυση των επενδύσεων (Επενδυτικό Σχέδιο για την Ευρώπη : Σχέδιο Juncker).

Το πρόβλημα

Η εξήγηση της ως άνω μεταστροφής είναι μάλλον απλή. Οι διαμορφωτές των δημόσιων ευρωπαϊκών πολιτικών (policy makers) αναγκάζονται -μαζί με την αποτυχία της ευρωπαϊκής αγοράς να θεραπεύσει την εσωτερική οικονομική διαταραχή– να συνεξετάσουν τη μεταβλητή του χώρου και το πώς μπορεί να εμπλακεί ως ‘επιταχυντής’ των συντελεστών συμμετοχής, εγκατάστασης και ειδίκευσης στην οικονομική και περιφερειακή ανάπτυξη.  Δεν είναι δυνατό να θεωρούμε την οικονομία ανεξάρτητη από το χώρο, αφού ό,τι συμβαίνει μέσα στο σύστημα της αγοράς, συναρτάται από το έδαφος πάνω στο οποίο συμβαίνει.

Η ‘εδαφική προσέγγιση’
Συνεπώς, ανάμεσα στο οικονομικό κεφάλαιο (μηχανισμός των τιμών, ρυθμοί μεγέθυνσης, χωρική συγκέντρωση, σύγκλιση των οικονομιών προς τα άνω) και το κοινωνικό – σχεσιακό κεφάλαιο (υπεραξία της γνώσης, ανάπτυξη, αναδιανομή / αναδιάρθρωση με συμπίεση προς τα κάτω) οικοδομείται μια νέα συνιστώσα διαπραγμάτευσης μεταξύ των δύο, το εδαφικό κεφάλαιο : ενδογενής ανάπτυξη, οι οικονομίες αναπτύσσονται στρατηγικά, με συνάρθρωση και συνοχή, ανάλογα με τα ιδιαίτερα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά τους· σκοπός είναι η εξισορρόπηση των παραπάνω αντίρροπων δυνάμεων οικονομικών, εδαφικών πόρων και δημόσιων πολιτικών, που οδήγησαν στο ασύμμετρο χωρικό πρότυπο ανάπτυξης εντός της Ε.Ε. (περιφερειακό πρόβλημα).

Σύγκλιση και Εδαφικό κεφάλαιο
Ειδικότερα, κατά το προηγούμενο πρότυπο ανάπτυξης της Πολιτικής Συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο στόχος ήταν η οικονομική και κοινωνική σύγκλιση των οικονομιών των κρατών–μελών, με την προσδοκία της άμβλυνσης των ευρωπαϊκών περιφερειακών ανισοτήτων. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, η ρύθμιση των δημόσιων πολιτικών και η αναδιανομή των πόρων σχεδιάζονται κεντρικά (από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή) και ασκούνται αποκεντρωμένα (από τις Κεντρικές Κυβερνήσεις των κρατών–μελών).

Στρεβλός μηχανισμός

Ο μηχανισμός των εσωτερικών αγορών που σηκώνει το βάρος του σχεδιασμού υποστηρίζεται από τις οικονομίες κλίμακας, που προωθούν τον ανταγωνισμό των μεγάλων επιχειρήσεων, ο οποίος με τη σειρά του για να κινηθεί τροφοδοτείται από τα συγκριτικά τους πλεονεκτήματα. Έτσι, όταν ο κεντρικός σχεδιασμός αποκλίνει από τα προγραμματισθέντα, προχωρά σε αναδιάρθρωση πόρων και ανακατανομή των δημόσιων πολιτικών, ώστε να επιτύχει τη διαρθρωτική τους ισότητα ή αποτελεσματικότητα στις ευρωπαϊκές περιφέρειες. Αυτό το πρότυπο ανάπτυξης, η Ε.Ε. έως τώρα το διοικεί υπό τη λεγόμενη διευθυνόμενη (managerial) οργάνωση του ευρωπαϊκού χώρου. Ωστόσο, η ανεπάρκεια της ως άνω ευρωπαϊκής πολιτικής σύγκλισης αποκαλύφθηκε από τις χωρικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στα κρατη–μελη, όπου παρατηρήθηκαν και τα πιο έντονα φαινόμενα κυκλικότητας και ευπάθειας των διασυνδεδεμένων οικονομικών περιφερειών.

Λύση, Περιφερειακός προγραμματισμός

Έπειτα από αυτό, όπως αναμενόταν, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε σε στροφή από τη ρυθμιστική πολιτική αναδιανεμητικού χαρακτήρα, συμβατής και με τον κρατικό παρεμβατισμό και την ελεύθερη αγορά, στο μέσο αυτών των δύο. Δηλαδή, στο στρατηγικό ρόλο του περιφερειακού προγραμματισμού με ενεργοποίηση της εδαφικής διάστασης της ανάπτυξης: την Ευρωπαϊκή Πολιτική Εδαφικής Συνοχής.
Στο νέο αυτό ευρωπαϊκό πρότυπο περιφερειακής πολιτικής, βασική συνιστώσα της ανάπτυξης των κρατών–μελών αποτελεί το εδαφικό κεφάλαιο, δηλαδή η ιδιαίτερη εδαφική φυσιογνωμία των περιφερειών : φυσικοί πόροι – γεωγραφική θέση, δομές (υποδομή, ανωδομή), εργατικό δυναμικό, τομείς παραγωγής, επιχειρηματικότητα – ανταγωνιστικότητα, γνώση, δίκτυα (ηλεκτρονικά, συστάδες). Η ενεργοποίηση του εδαφικού κεφαλαίου δίδει τη δυνατότητα στις χωρικές οικονομίες να διαχειρίζονται μόνες τους την ανάπτυξή τους, με σκοπό την πραγματική (αυτή τη φορά) άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων εντός Ε.Ε.
Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, η κεντρική ρύθμιση και αναδιανομή πόρων και δημόσιων πολιτικών (μία συνταγή από τα άνω για όλες τις οικονομίες) αντικαθίσταται από το στρατηγικό σχεδιασμό (κατά τόπους και από τα κάτω προγραμματισμός, με βάση τις ιδιαίτερες ανάγκες των περιφερειακών οικονομιών).

Γιατί η περιφέρεια θα αποφασίζει

Οι περιφερειακές οικονομίες γνωρίζουν καλύτερα τις ανάγκες τους από τα απομακρυσμένα κέντρα λήψης αποφάσεων για τη διαμόρφωση της προγραμματικής διάταξης (regional agenda).
Εδώ, ο μηχανισμός υποστήριξης των περιφερειακών οικονομιών απέναντι στις οικονομίες κλίμακας (μηχανισμός τιμών ελεύθερης αγοράς, ευέλικτη συσσώρευση και έντονη χωρική συγκέντρωση δραστηριοτήτων = μεγάλες χωρικές ανισότητες) είναι η έξυπνη εξειδίκευση του ενδογενούς δυναμικού (δηλαδή, συμπεριλαμβανομένου του λανθάνοντος εργατικού δυναμικού, όπου δεν αρκεί να απασχολείται, αλλά να απασχολείται σωστά με βάση τις δεξιότητες και τις κλαδικές ανάγκες του χώρου).
Κατ’ αυτό τον τρόπο, έναντι των συγκριτικών πλεονεκτημάτων των επιχειρήσεων προτάσσονται τα απόλυτα ή ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα του χώρου, που είναι μοναδικά για κάθε περιφέρεια και αμβλύνουν πραγματικά τις περιφερειακές ανισότητες μεταξύ των οικονομιών.

Τι αλλάζει τελικά;

Δηλαδή, από την παρέμβαση (που καλύπτει τα συμπτώματα) της σύγκλισης με το μέσο όρο και προς τα άνω, περνούμε στην ενδογενή παραγωγή της συνοχής (που θεραπεύει το πρόβλημα)· που σημαίνει, ότι παρακάτω εγκαταλείπουμε το δίλημμα της αναδιάρθρωσης (ισότητα ή αποτελεσματικότητα κατανομής πόρων : μεταφέροντας τον πλούτο από τις περιοχές όπου πλεονάζει προς τις περιοχές σε υστέρηση, διότι το σωστό δεν είναι πάντα δίκαιο), κινούμενοι προς τη συνάρθρωση (ο πλούτος παράγεται κατά τόπους ενδογενώς και με διάχυση του οφέλους, έχουμε ανάπτυξη σε όλες τις περιοχές και όχι μόνο στις υπανάπτυκτες).
Τα προεκτεθέντα μπορούν να συσφίξουν τους δεσμούς μεταξύ αστικών, αγροτικών και αλιευτικών περιοχών, όπως και τις σχέσεις πόλεων και υπαίθρου, υπό τη μορφή εταιρικών συμβάσεων έξυπνης ανάπτυξης με εργαλεία τα Τοπικά Προγράμματα και τις Ολοκληρωμένες Εδαφικές Επενδύσεις (στοχοθεσία και αιρεσιμότητες).

 

Πρός ένα νέο τοπίο

Κατ’ αυτό τον τρόπο, από τη διευθυνόμενη οργάνωση της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης μεταφερόμαστε ομαλά στην επιχειρηματική (entrepreneurial), της αύξουσας αποδοτικότητας των συντελεστών του χώρου, της εργασίας και του κεφαλαίου και του χωρικού ανταγωνισμού· η Εδαφική Ατζέντα 2020, μεταξύ άλλων, σταδιακά θα εκσυγχρονίσει και τέλος θα αντικαταστήσει τη λογική του (ξεπερασμένου) ΕΣΠΑ, με προσανατολισμό στην ευρωπαϊκή χωροταξία της ισοβαρούς οικονομικής ανάπτυξης για όλα τα κράτη–μέλη και ως τέτοια πρέπει να θεωρείται.

Χριστίνα Μπαρμπαρούση, Περιφερειολόγος, υπ. Δρ Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Πολυτεχνικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

new-economy.gr

 

(Αυθεντικός τίτλος, όπως απεστάλη απο την συγγραφέα: Η Πολιτική Εδαφικής Συνοχής της Ε.Ε. για την Ανάπτυξη)

Τίτλοι-υπότιτλοι : new-economy.gr

Photo by Chris Barbalis on Unsplash
  •  
    97
    Shares
  •  
  •  
  • 97
  •