Τα Ελβετικά Δημοψηφίσματα πέρα από τα 3.274 ευρώ εγγυημένο εισόδημα

Του Χρίστου Δαγρέ

Τον περασμένο Νοέμβριο δημοσιεύτηκε ένα άρθρο του κ. Θ. Τζήμερου με τον τίτλο “Αυτός που αρνήθηκε 3.274 ευρώ βασικό μισθό”. Το άρθρο, με αφορμή τη νομοθετική πρωτοβουλία πολιτών (δηλαδή, μία πρόταση νόμου που ετοίμασε και έθεσε για δημοψηφισματική έγκριση μια ομάδα πολιτών) για το ελάχιστο εγγυημένο μηνιαίο εισόδημα για όλους, καταλήγει σε μια σειρά από συμπεράσματα και συγκρίσεις με το ελληνικό πολιτικό σύστημα και τους ψηφοφόρους στην Ελλάδα.

Ισχύει;

Το βασικό πρόβλημα στον τρόπο με τον οποίο εξάγονται τα συμπεράσματα είναι ότι πιθανολογεί κάποιες συμπεριφορές αναλύοντας τα δημοψηφίσματα στατικά – όπως, π.χ., όταν κάποιος ψηφίζει στις βουλευτικές εκλογές. Τα δημοψηφίσματα πολιτών (τονίζω το “πολιτών”) όμως δεν λειτουργούν στατικά αλλά δυναμικά αλλάζουν διαρκώς τη σχέση πολιτών-αντιπροσώπων τους, βελτιώνοντας παράλληλα και την ποιότητα της πολιτικής σκέψης των ψηφοφόρων. Προτού διατυπωθούν λοιπόν βιαστικές κρίσεις καλό θα ήταν να γνωρίζει κάποιος τους βασικούς άξονες λειτουργίας των δημοψηφισμάτων στην Ελβετία.

Οι βασικοί άξονες

Η Ελβετία έχει θεσμοθετήσει τα δημοψηφίσματα πρωτοβουλίας πολιτών (δηλαδή, επιλέγουν οι πολίτες για ποιά θέματα θα ζητηθεί δημοψηφισματική επικύρωση και όχι οι πολιτικοί ή η κυβερνηση) εδώ και 5 αιώνες. Κάθε χρόνο, σε 4 προκαθορισμένες Κυριακές, οι πολίτες προσέρχονται στις κάλπες για να ψηφίσουν σε μιά σειρά από εθνικά, καντονικά και δημοτικά δημοψηφίσματα τα οποία έφεραν προς ψήφιση ομάδες πολιτών μέσα από θεσμικά προκαθορισμένες διαδικασίες. Ο Ελβετός πολίτης δεν είναι τοποθετημένος στη γωνία του πολιτικού συστήματος για να καλείται μια φορά στα 4 χρόνια να νομιμοποιήσει αυτούς που θα αποφασίζουν ερήμην του, “για το καλό του”. Εάν μία απόφαση της Κυβέρνησης ή του Δήμου δεν είναι αρεστή σε μέρος του εκλογικού σώματος, μπορούν να συνεργαστούν μεταξύ τους και να ζητήσουν δημοψήφισμα ώστε να αποφασίσει τελεσίδικα το εκλογικό σώμα. Καμία απόφαση της Κυβέρνησης, του Κοινοβουλίου ή των τοπικών αρχών δεν είναι απρόσβλητη!

Η συστηματική συμμετοχή στο πολιτικό γίγνεσθαι, όπου οι πολίτες αποφασίζουν και οι πολιτικοί είναι εντολοδόχοι, είναι αυτή που εκπαιδεύει τους πολίτες. Η φράση “οι Έλληνες ψηφοφόροι χρειάζονται παιδεία πρώτα” είναι κενή περιεχομένου όταν παραπέμπει σε ασαφείς “(εκ)παιδευτικές” διαδικασίες. Ο καλύτερος τρόπος (ίσως και ο μοναδικός) για να οξυνθεί η πολιτική σκέψη κάποιου είναι η συμμετοχή στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Επομένως, η σύγκριση Ελβετών και Ελλήνων ψηφοφόρων είναι άτοπη: ΕΑΝ στην Ελλάδα ίσχυε αντίστοιχο σύστημα με επίκεντρο τον πολίτη – και όχι βουλευτοκρατικό όπου η πολιτική διαδικασία κρύβεται στα βουλευτικά γραφεία, ως πελατειακό σύστημα – τότε η στάση των Ελλήνων ψηφοφόρων θα ήταν εξίσου καλή, αν όχι καλύτερη, με των Ελβετών.

Οι προτάσεις νόμου που υποβάλλονται σε δημοψήφισμα από ομάδες πολιτών δεν έχουν ως μόνο στόχο την υπερψήφιση. Όχι σπάνια, υπάρχουν ομάδες που γνωρίζουν ότι η πρόταση τους είναι υπερβολικά ριζοσπαστική για να υπερψηφιστεί. Ωστόσο, με τον τρόπο αυτό φέρνουν στο προσκήνιο του πολιτικού διαλόγου νέες ιδέες ή ανακινούν ξεχασμένα ζητήματα για να ανανεώσουν το ενδιαφέρον των πολιτών. Οι προτάσεις τους μπορεί να επανέλθουν τροποποιημένες, πιο ώριμες και συνεναιτικές, μετά από κάποια χρόνια είτε από τους πολίτες ή από τα πολιτικά κόμματα και το Κοινοβούλιο.

Το Κοινοβούλιο και η Κυβέρνηση έχουν δικαίωμα είτε να αντιπροτείνουν τη δική τους εναλλακτική στο σχέδιο των πολιτών (συνήθως, πιο μετριοπαθή και συνεναιτική), είτε να νομοθετήσουν ανεξάρτητα. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η κυβερνητική εναλλακτική κρίθηκε επαρκής από την ομάδα των πολιτών και αποσύρθηκε η δική της πρόταση πριν το δημοψηφίσμα. Άλλες φορές ήταν κάποια επιμέρους στοιχεία μιας πρότασης πολιτών που υιοθετήθηκαν από τους πολιτικούς, όπως συνέβη με την πρόταση (που επίσης απορρίφθηκε σε δημοψήφισμα) για την μέγιστη αναλογία “1:12” μεταξύ του υψηλότερου και χαμηλότερου εισοδήματος σε μια εταιρεία. Το κοινοβούλιο, ως απάντηση στην αυξανόμενη δυσαρέσκεια των πολιτών για τις υπερβολικές εισοδηματικές διαφορές, αποφάσισε να βάλει περιορισμούς στις αποζημιώσεις και τα μπόνους των golden boys των πολυεθνικών.

Γενικότερα, το δικαίωμα των πολιτών να έχουν την τελευταία λέξη σε κάθε κυβερνητική απόφαση, νόμο, διεθνή συμφωνία ή τροποποίηση του Συντάγματος έχει και έμμεση επίδραση στο πολιτικό σύστημα, η οποία ίσως είναι σημαντικότερη από την άμεση. Οι αποφάσεις των πολιτικών βρίσκονται πολύ κοντύτερα στις προτιμήσεις των πολιτών σε σχέση με τους πολιτικούς για τους οποίους η απειλή του δημοψηφίσματος δεν επικρέμεται επάνω από το κεφάλι τους! Αυτό είναι ένα φαινόμενο που έχει μελετηθεί και δειχθεί από πολλούς πολιτικούς επιστήμονες που ασχολούνται με τα δημοψηφίσματα όπως ο Αμερικάνος J. Matsusaka και ο Ελβετός Hanspeter Kriesi.

Συμπέρασμα

Από τα παραπάνω προκύπτει το εξής συμπέρασμα: στο ελβετικό πολιτικό σύστημα είναι οι πολίτες αυτοί που έχουν τον τελευταίο λόγο. Αν και το σύστημα δεν είναι απρόσβλητο από στρεβλώσεις (ποτέ δεν πρόκειται να υπάρξει κάποιο τέτοιο) σίγουρα είναι λιγότερο ευάλωτο στο να καταληφθεί από μειοψηφικές ελίτ με δυσανάλογα μεγάλο πολιτικό βάρος. Επίσης, προκρίνει τη διαπραγμάτευση, το συμβιβασμό και την ικανοποίηση όσο το δυνατόν μεγαλύτερου μέρους των πολιτών, ενώ παράλληλα επιτρέπει καινοτόμες ή και ριζοσπαστικές ιδέες να μπαίνουν στον πολιτικό διάλογο. Τελικά όμως υιοθετούνται εκείνες οι μεταρρυθμιστικές ιδέες που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των πολιτών και όχι στις ιδεοληψίες κάποιων “ταγών”. Ένας από τους κύριους λόγους λοιπόν για τους οποίους το παραγώμενο εθνικό προϊόν μοιράζεται περισσότερο ισόρροπα από άλλα κράτη είναι και η ύπαρξη του θεσμού των δημοψηφισμάτων. Γιατί έτσι εξασφαλίζεται ότι τα συμφέροντα των “από κάτω” θα γίνονται εξίσου σεβαστά με τα συμφέροντα των “ελίτ”.

Ως επίλογο, θα δανειστώ ένα παράδειγμα από την επικαιρότητα: Θα ήταν αδύνατο στην Ελβετία να υπάρξει απόφαση για επιδότηση της στέγασης μελών της κυβέρνησης, χωρίς εισοδηματικά κριτήρια, τη στιγμή που άλλα κρισιμότατα για την επιβίωση μας ως έθνος επιδόματα όπως τα πολυτεκνικά έχουν! Ακόμη κι αν κάποιος πολιτικός ήταν τόσο επιπόλαιος ώστε να ρισκάρει τη γελοιοποίηση του καταθέτοντας μια τέτοια τροπολογία, ο λαός θα την κονιορτοποιούσε με ακυρωτικό δημοψήφισμα προτού τεθεί σε ισχύ. Και αυτό μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι θα συνέβαινε και στην Ελλάδα. Η μόνη διαφορά είναι ότι οι Ελβετοί έχουν το κατάλληλο θεσμικό εργαλείο για να το πράξουν ενώ εμείς όχι!

 

Χρίστος Δαγρές

Μέλος της ομάδας πολιτών«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ & ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ»

 

ΥΓ. Η ομάδα πολιτών «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ & ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ» στοχεύει στη συνταγματική θεσμοθέτηση των δημοψηφισμάτων πρωτοβουλίας πολιτών ζητώντας τη θεσμοθέτηση τους. Ολοκληρωμένη η πρόταση της ομάδας μπορεί να βρεθεί εδώ. Οι απόψεις στο κείμενο βαραίνουν μόνο τον γράφοντα και δεν αντανακλούν κατ’ ανάγκη στα υπόλοιπα μέλη της ομάδας, ούτε αποτελούν “επίσημη” θέση της ομάδας.

20Shares